Hoa đậu biếc: công dụng, cách dùng trong món ăn và lưu ý an toàn

Những bông hoa nhỏ màu xanh tím đậm leo kín hàng rào là hình ảnh quen thuộc ở nhiều vùng quê Việt Nam. Vài năm gần đây, hoa đậu biếc trở thành "ngôi sao" trong bếp nhờ khả năng tạo màu tự nhiên cho trà, xôi, bánh và cả cơm. Không chỉ đẹp, loài hoa này còn được nhiều người quan tâm vì một số lợi ích cho sức khoẻ.

Trong bài này, chúng mình sẽ cùng tìm hiểu hoa đậu biếc là gì, có những công dụng nào ở mức hợp lý, cách sơ chế, phơi khô, sử dụng trong món ăn và những ai cần thận trọng khi dùng.

Hoa đậu biếc là gì?

Đậu biếc là cây dây leo thuộc họ Đậu, hoa có cánh màu xanh lam đến tím đậm, giữa có đốm trắng hoặc vàng nhạt. Cây dễ trồng, ưa nắng, ra hoa gần như quanh năm ở vùng khí hậu nhiệt đới. Ngoài hoa, cây còn có quả dạng đậu dẹt chứa hạt bên trong.

Trong ẩm thực, phần được dùng nhiều nhất là cánh hoa, có thể dùng tươi hoặc phơi, sấy khô. Màu xanh tím đặc trưng của hoa đến từ nhóm sắc tố anthocyanin, cũng là nhóm sắc tố có trong bắp cải tím, việt quất hay khoai lang tím.

Đặc điểm thú vị: màu sắc thay đổi theo độ chua

Anthocyanin nhạy cảm với độ pH. Vì vậy, nước hoa đậu biếc có thể "đổi màu" ngay trước mắt bạn:

• Môi trường trung tính: màu xanh lam.
• Thêm vài giọt chanh, tắc hoặc nước cam: chuyển sang tím, hồng tím.
• Môi trường hơi kiềm (ví dụ pha với chút nước có baking soda): xanh lục nhạt.

Nhờ đặc tính này, trà hoa đậu biếc pha chanh trở thành món đồ uống được giới trẻ yêu thích vì vừa ngon vừa "lên hình" đẹp.

Công dụng của hoa đậu biếc

Cần nói rõ rằng hoa đậu biếc là thực phẩm, không phải thuốc. Phần lớn nghiên cứu về loài hoa này vẫn ở mức sơ bộ, nhiều nghiên cứu thực hiện trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật. Vì vậy, bạn nên hiểu các lợi ích dưới đây theo hướng hỗ trợ, khi dùng với lượng vừa phải trong chế độ ăn cân đối.

Bổ sung chất chống oxy hoá

Anthocyanin và một số hợp chất flavonoid trong hoa đậu biếc có khả năng chống oxy hoá. Chế độ ăn có nhiều thực phẩm giàu chất chống oxy hoá, như rau củ quả nhiều màu sắc, thường được khuyến khích cho sức khoẻ nói chung.

Thức uống thanh mát, không caffeine

Trà hoa đậu biếc không chứa caffeine. Đây là lựa chọn thay thế dễ chịu cho người muốn hạn chế cà phê, trà đặc vào buổi chiều tối, hoặc đơn giản là muốn uống thêm nước với chút hương vị.

Tạo màu tự nhiên thay phẩm màu

Đây là công dụng rõ ràng và thiết thực nhất. Thay vì dùng phẩm màu tổng hợp, bạn có thể dùng nước hoa đậu biếc để nhuộm xôi, bánh, thạch, cơm hay đồ uống. Món ăn có màu đẹp mắt, trẻ nhỏ cũng thích thú hơn.

Một số lợi ích đang được nghiên cứu

Một vài nghiên cứu ban đầu gợi ý hoa đậu biếc có thể liên quan đến việc hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn hay có tác dụng kháng viêm nhẹ. Tuy nhiên, bằng chứng trên người còn hạn chế. Bạn không nên dùng hoa đậu biếc để thay thế thuốc điều trị. Người có bệnh lý cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.

Cách sơ chế và phơi khô hoa đậu biếc

Sơ chế hoa tươi

1. Hái hoa vào buổi sáng khi hoa vừa nở, chọn bông còn tươi, không dập úa.
2. Ngắt bỏ phần đài xanh và cuống, chỉ giữ cánh hoa.
3. Ngâm nước muối loãng khoảng 5 phút, rửa nhẹ nhàng dưới vòi nước rồi để ráo.

Phơi hoặc sấy khô

• Phơi nắng: rải mỏng hoa lên nia hoặc khay có lưới, phơi nơi nắng nhẹ, thoáng gió khoảng 2–3 ngày đến khi hoa giòn. Tránh nắng gắt làm hoa bạc màu.
• Sấy lò: để lò ở khoảng 50–60°C, sấy 2–3 giờ, hé cửa lò cho hơi ẩm thoát ra.
• Hoa khô cho vào hũ thuỷ tinh kín, để nơi khô ráo, tránh ánh nắng. Dùng trong khoảng 6 tháng.

Nếu mua hoa khô, bạn nên chọn nơi bán rõ nguồn gốc, hoa có màu xanh tím tự nhiên, không bị ẩm mốc hay có mùi lạ.

Cách dùng hoa đậu biếc trong món ăn

Trà hoa đậu biếc chanh mật ong

1. Cho khoảng 8–10 bông hoa khô (khoảng 1 g) vào ly, rót 250 ml nước nóng khoảng 90°C.
2. Ủ 5 phút đến khi nước có màu xanh đậm, lọc bỏ hoa.
3. Thêm 1 muỗng cà phê mật ong, khuấy tan, để nguội bớt rồi thêm đá.
4. Vắt vài giọt chanh để nước chuyển sang màu tím hồng.

Xôi hoa đậu biếc

Ngâm 500 g gạo nếp với khoảng 400 ml nước hoa đậu biếc (ủ từ 3 g hoa khô) trong 6–8 giờ. Gạo sẽ ngấm màu xanh. Đồ xôi như bình thường, có thể trộn với một phần xôi trắng để có xôi hai màu. Cách nhuộm này áp dụng tương tự cho xôi bắp hay xôi đậu xanh, giúp đĩa xôi đẹp như hoa.

Cơm hoa đậu biếc

Thay một phần nước nấu cơm bằng nước hoa đậu biếc. Cơm có màu xanh lam nhạt, rất hợp làm cơm nắm, cơm hộp cho bé. Bạn có thể dùng loại cơm này để làm cơm chiên dứa với màu sắc lạ mắt.

Bánh và thạch

Nước hoa đậu biếc dùng thay nước khi làm bánh da lợn, bánh bò, bánh bột lọc hay thạch rau câu. Một vài giọt chanh sẽ cho bạn thêm màu tím để làm bánh nhiều tầng. Bạn thử nhuộm vỏ bánh bột lọc Huế cho mẻ bánh đổi màu độc đáo. Xem thêm nhiều món trong chuyên mục bánh – ăn vặt.

Món chay nhiều màu

Trong các món chay, hoa đậu biếc giúp tạo màu xanh tím tự nhiên, kết hợp cùng cà rốt, củ dền, lá dứa để có mâm cơm rực rỡ. Món gỏi cuốn ngũ sắc chay có thể dùng bánh tráng hoặc bún nhuộm màu từ hoa đậu biếc.

Mẹo giữ màu xanh tươi khi nấu

• Ủ hoa bằng nước khoảng 80–90°C, không đun sôi lâu vì màu dễ xỉn.
• Tránh nồi nhôm, dụng cụ bằng sắt dễ làm màu chuyển sang xám.
• Muốn màu tím, chỉ thêm chanh ở bước cuối để kiểm soát sắc độ.

Dùng bao nhiêu là hợp lý?

Với người khoẻ mạnh, dùng khoảng 1–2 ly trà hoa đậu biếc mỗi ngày, pha từ khoảng 1–2 g hoa khô, được xem là mức vừa phải. Không nên uống thay hoàn toàn nước lọc hay pha quá đặc. Khi nhuộm màu thực phẩm, lượng hoa thường rất nhỏ nên ít đáng lo ngại.

Ai nên thận trọng khi dùng hoa đậu biếc?

• Phụ nữ mang thai và cho con bú: chưa có đủ dữ liệu về độ an toàn khi dùng thường xuyên, nên hỏi ý kiến bác sĩ trước.
• Người đang dùng thuốc điều trị dài ngày, đặc biệt thuốc tiểu đường, thuốc chống đông: nên trao đổi với bác sĩ để tránh ảnh hưởng không mong muốn.
• Người chuẩn bị phẫu thuật: nên ngưng dùng trước khi phẫu thuật theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Trẻ nhỏ: có thể ăn món được nhuộm màu bằng hoa, nhưng không nên cho uống trà đặc thường xuyên.
• Người có tiền sử dị ứng với các loại đậu: nên thử lượng nhỏ trước.

Nếu thấy đau bụng, buồn nôn hay dị ứng sau khi dùng, hãy ngưng và hỏi ý kiến nhân viên y tế.

Câu hỏi thường gặp

Uống trà hoa đậu biếc buổi tối có mất ngủ không?

Trà hoa đậu biếc không có caffeine nên thường không gây mất ngủ. Tuy nhiên, bạn không nên uống quá nhiều trước khi ngủ để tránh phải dậy đi vệ sinh.

Hoa đậu biếc có mùi vị gì?

Vị khá nhạt, hơi giống mùi cỏ nhẹ hoặc trà xanh loãng. Vì vậy, người ta thường pha cùng chanh, mật ong, sả, gừng hoặc lá dứa cho dễ uống.

Có thể trồng đậu biếc tại nhà không?

Có. Cây dễ trồng từ hạt, cần giàn hoặc hàng rào để leo, nơi có nắng. Sau khoảng 2 tháng, cây bắt đầu cho hoa.

Vì sao xôi nhuộm hoa đậu biếc bị nhạt màu?

Có thể do ngâm gạo chưa đủ lâu hoặc nước hoa còn loãng. Hãy ủ hoa đậm hơn và ngâm gạo ít nhất 6 giờ. Tránh để gạo tiếp xúc với nước có tính chua.

Hoa đậu biếc là nguyên liệu nhỏ nhưng mang lại nhiều sắc màu cho căn bếp. Hãy dùng ở mức vừa phải, kết hợp với chế độ ăn đa dạng để tận hưởng vẻ đẹp và hương vị của loài hoa này. Ghé ResFood để tìm thêm nhiều món ăn đẹp mắt, dễ làm nhé.