Mâm cỗ Tết 3 miền Bắc – Trung – Nam: khác nhau ở đâu?

Tết Nguyên đán là dịp quan trọng nhất trong năm của người Việt, và mâm cỗ ngày Tết là nơi thể hiện rõ nhất văn hoá ẩm thực từng vùng. Cùng mang ý nghĩa sum vầy, tri ân tổ tiên, nhưng mâm cỗ Tết 3 miền Bắc – Trung – Nam lại có những món ăn, cách nêm nếm và bày biện rất khác nhau.

Bài viết giúp bạn hiểu điểm đặc trưng của mỗi miền, ý nghĩa một số món và gợi ý cách chuẩn bị mâm cỗ tại nhà, dù bạn đang sống ở đâu.

Điểm chung của mâm cỗ Tết Việt

• Ý nghĩa: dâng cúng tổ tiên, cầu mong năm mới đủ đầy, sau đó cả nhà quây quần thưởng thức.
• Bánh truyền thống: bánh chưng hoặc bánh tét luôn có mặt, tượng trưng cho đất trời và lòng biết ơn.
• Món thịt: thịt heo là nguyên liệu chính ở cả ba miền, chế biến thành giò, thịt kho, thịt đông, thịt luộc.
• Món chua ăn kèm: dưa hành, củ kiệu, dưa món giúp cân bằng vị béo của thịt.
• Số món: thường là số chẵn như 4, 6, 8 bát đĩa, tuỳ gia đình và vùng miền.

Mâm cỗ Tết miền Bắc: cầu kỳ, nhiều bát đĩa

Người miền Bắc chú trọng sự trang trọng và đủ lễ. Mâm cỗ thường được chia thành bát và đĩa, mỗi món có vị trí riêng. Khẩu vị thanh, vừa phải, không quá ngọt hay quá cay.

Món đặc trưng

• Bánh chưng: hình vuông, gói lá dong, nhân đậu xanh thịt mỡ.
• Gà luộc: gà trống luộc nguyên con, đặt trên đĩa lớn, thường ngậm bông hồng đỏ.
• Giò lụa, giò thủ, chả quế: món không thể thiếu. Bạn có thể tham khảo cách làm giò thủ giòn sần sật.
• Thịt đông: món đặc trưng của tiết trời lạnh miền Bắc, như thịt chân giò nấu đông trong veo.
• Nem rán: vàng giòn, nhân thịt mộc nhĩ miến. Xem công thức nem rán Hà Nội.
• Các bát canh: canh măng móng giò, canh bóng thả, miến xào hoặc miến nấu lòng gà.
• Dưa hành: ăn kèm bánh chưng, giò chả cho đỡ ngấy.

Cách bày mâm

Mâm cỗ miền Bắc truyền thống thường có "bốn bát, bốn đĩa" hoặc "sáu bát, sáu đĩa". Bát là món có nước như canh, miến; đĩa là món khô như gà, giò, nem, xôi. Đĩa xôi gấc đỏ thắm cũng thường xuất hiện, mang ý nghĩa may mắn.

Mâm cỗ Tết miền Trung: mộc mạc, đậm đà

Miền Trung khí hậu khắc nghiệt nên món ăn ngày Tết thường thiên về đồ khô, đồ muối để được lâu. Khẩu vị đậm, mặn và cay hơn hai miền còn lại. Riêng vùng Huế, mâm cỗ còn mang dấu ấn ẩm thực cung đình, tinh tế và cầu kỳ.

Món đặc trưng

• Bánh tét: hình trụ, gói lá chuối. Một số nơi làm bánh chưng nhưng bánh tét phổ biến hơn.
• Tré: làm từ tai heo, thịt heo, thính, riềng, tỏi, gói lá ổi và rơm, lên men chua nhẹ. Ngoài ra còn có tré trộn ăn kèm rau thơm.
• Nem chua, chả lụa Huế: món khai vị và nhâm nhi.
• Dưa món, dưa cải: đu đủ, cà rốt, củ cải, su hào phơi khô ngâm nước mắm đường.
• Thịt heo ngâm mắm: thịt ba chỉ luộc ngâm nước mắm, tỏi, ớt, để được nhiều ngày. Xem công thức thịt heo ngâm mắm.
• Gà luộc, gà xé phay: trộn hành tây, rau răm.
• Bánh in, bánh phu thê, mứt gừng: đặc sản Huế cho khay bánh mứt.

Cách bày mâm

Mâm cỗ miền Trung không quá nhiều món nhưng mỗi món đều đậm vị, ăn được lâu. Các món thường được bày trên đĩa nhỏ, nhiều màu sắc. Người Huế đặc biệt chú trọng tính thẩm mỹ, cắt tỉa rau củ khéo léo.

Mâm cỗ Tết miền Nam: phóng khoáng, ngọt vị

Người miền Nam hào sảng, mâm cỗ không câu nệ số lượng bát đĩa. Khẩu vị ngọt hơn, dùng nhiều nước dừa, đường. Nhiều món mang tên gọi gửi gắm mong ước cho năm mới.

Món đặc trưng

• Bánh tét: có nhiều biến tấu như bánh tét nhân chuối, bánh tét lá cẩm màu tím. Tham khảo cách làm bánh tét lá cẩm.
• Thịt kho hột vịt (thịt kho tàu): thịt ba rọi kho nước dừa với trứng vịt, màu cánh gián óng ả, tượng trưng cho sự sung túc.
• Canh khổ qua nhồi thịt: với mong muốn "cái khổ qua đi", năm mới thuận lợi.
• Củ kiệu tôm khô: củ kiệu ngâm chua ngọt ăn cùng tôm khô, vị giòn, chua, ngọt hài hoà.
• Lạp xưởng, chả giò: lạp xưởng chiên hoặc nướng, chả giò vàng giòn.
• Gỏi ngó sen tôm thịt: món khai vị thanh mát.

Cách bày mâm

Mâm cúng miền Nam thường đơn giản hơn: nồi thịt kho, canh khổ qua, bánh tét, dưa món, củ kiệu, kèm mâm ngũ quả với mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung ("cầu vừa đủ xài sung").

Bảng so sánh nhanh mâm cỗ Tết 3 miền

• Bánh truyền thống: miền Bắc bánh chưng vuông; miền Trung và Nam chủ yếu bánh tét dài.
• Món thịt nổi bật: miền Bắc giò chả, thịt đông, gà luộc; miền Trung tré, nem chua, thịt ngâm mắm; miền Nam thịt kho hột vịt, lạp xưởng.
• Món canh: miền Bắc canh măng, canh bóng; miền Trung canh rau đơn giản; miền Nam canh khổ qua.
• Món chua: miền Bắc dưa hành; miền Trung dưa món; miền Nam củ kiệu.
• Khẩu vị: miền Bắc thanh, vừa phải; miền Trung đậm, cay; miền Nam ngọt, béo.
• Cách bày: miền Bắc theo bát đĩa chẵn, trang trọng; miền Trung tinh tế, nhiều đồ để lâu; miền Nam phóng khoáng, chú trọng ý nghĩa tên món.

Ba món tiêu biểu bạn có thể tự làm

Dưa hành muối (miền Bắc)

Nguyên liệu: 1 kg hành củ ta, 500 ml nước, 3 muỗng canh muối, 2 muỗng canh đường, 100 ml giấm, 1 lít nước tro hoặc nước vo gạo (tuỳ chọn).

Cách làm: bóc lớp vỏ ngoài, cắt rễ, ngâm hành trong nước vo gạo một đêm cho bớt hăng. Rửa sạch, phơi se mặt. Đun sôi nước với muối, đường, giấm, để nguội rồi đổ ngập hành trong hũ thuỷ tinh sạch. Khoảng 5–7 ngày hành chuyển màu trắng ngà, chua dịu là ăn được.

Thịt heo ngâm mắm (miền Trung)

Nguyên liệu: 1 kg ba chỉ, 300 ml nước mắm ngon, 150 g đường, 10 tép tỏi, 4 trái ớt.

Cách làm: luộc thịt chín vừa, ngâm nước đá rồi để thật ráo. Đun nước mắm với đường và 200 ml nước cho tan, để nguội. Xếp thịt cắt miếng to cùng tỏi ớt vào hũ, đổ nước mắm ngập. Sau 2–3 ngày là ăn được, bảo quản ngăn mát khoảng 1 tuần.

Thịt kho hột vịt (miền Nam)

Nguyên liệu: 1 kg ba rọi, 8 trứng vịt, 1 lít nước dừa tươi, 3 muỗng canh nước mắm, hành tỏi.

Cách làm: ướp thịt với hành tỏi, nước mắm 30 phút. Thắng nước màu, cho thịt vào đảo săn, đổ nước dừa, kho lửa nhỏ khoảng 1 giờ, thêm trứng đã luộc bóc vỏ, kho tiếp 20 phút. Xem chi tiết công thức thịt kho hột vịt.

Gợi ý chuẩn bị mâm cỗ Tết tại nhà

Lên kế hoạch sớm

Các món để lâu như dưa hành, củ kiệu, dưa món, thịt ngâm mắm nên làm trước Tết 5–7 ngày. Các món như giò, chả, bánh chưng, bánh tét thường được chuẩn bị 2–3 ngày trước giao thừa. Ngày cúng chỉ cần luộc gà, nấu canh, rán nem.

Kết hợp món các miền

Nhiều gia đình hiện nay có thành viên từ nhiều vùng, bạn hoàn toàn có thể kết hợp: bánh chưng của miền Bắc, nồi thịt kho hột vịt của miền Nam, đĩa nem chua miền Trung. Mâm cỗ vừa phong phú vừa là dịp để con cháu tìm hiểu văn hoá quê hương.

Cân bằng dinh dưỡng

Mâm cỗ Tết thường nhiều thịt mỡ, tinh bột. Hãy thêm đĩa rau luộc, gỏi rau củ, canh rau để cân bằng. Ăn kèm củ kiệu ngâm nước mắm hay dưa hành vừa ngon vừa giúp đỡ ngán.

Bảo quản an toàn

Món ăn thừa sau khi cúng nên để nguội, cho vào hộp kín, bảo quản tủ lạnh và hâm sôi lại trước khi ăn. Món đã hâm nhiều lần, có mùi lạ nên bỏ đi.

Câu hỏi thường gặp

Mâm cỗ Tết miền Bắc cần bao nhiêu món?

Không có quy định bắt buộc. Truyền thống thường là 4 bát 4 đĩa hoặc 6 bát 6 đĩa, nhưng nhiều gia đình nay giản lược còn 6–8 món tuỳ điều kiện.

Vì sao miền Nam hay nấu canh khổ qua ngày Tết?

"Khổ qua" đồng âm với "cái khổ đã qua", thể hiện mong ước năm mới bớt vất vả, gặp nhiều may mắn.

Bánh chưng và bánh tét khác nhau thế nào?

Bánh chưng hình vuông, gói lá dong, phổ biến ở miền Bắc. Bánh tét hình trụ dài, gói lá chuối, phổ biến ở miền Trung và miền Nam. Nhân cơ bản giống nhau gồm gạo nếp, đậu xanh, thịt heo.

Dù khác nhau về món ăn và khẩu vị, mâm cỗ Tết 3 miền đều chung tấm lòng hướng về tổ tiên và mong ước một năm mới an lành. Hãy chuẩn bị mâm cỗ theo cách của gia đình bạn và tham khảo thêm nhiều công thức món Tết trên ResFood.